Anne Babasıyla Anlaşamayan Genç Ne Yapmalı?

Anlaşamamak hak ihlali midir?

Hayır. Farklı düşünmek, farklı bir meslek istemek, farklı bir hayat tasavvuru kurmak; bunların hiçbiri anne baba hakkını çiğnemek değildir. İslâm’ın koruduğu şey gencin fikri değil, anne babaya gösterilen saygı ve onların gözetilmesidir.

Karışan iki şey vardır: “Aynı fikirde olmak” ile “saygılı davranmak”. Birincisi mümkün olmayabilir; ikincisi her zaman mümkündür. Bir gencin ailesiyle aynı görüşü paylaşmaması bir kusur değildir; ancak bunu ifade ederken kırıcı, aşağılayıcı veya kapıyı çarpan bir üslup kullanması hakka dokunur.

“Öf bile deme” ne demek?

Kur’an, anne babaya karşı davranışın alt sınırını çok küçük bir kelimeyle çizer: “Öf.” Bu, bıkkınlığı gösteren en hafif seslenmedir. Âyet bu kadar küçük bir ifadeyi bile yasaklayarak, üslubun ne kadar hassas bir alan olduğunu anlatır.

Dikkat edilirse âyet “onlara itiraz etme” demez; “azarlama” ve “güzel söz söyle” der. Yani itirazın kendisi değil, biçimi düzenlenmiştir. Bir gencin “ben bu bölümü istemiyorum” demesi meşrûdur; bunu bağırarak ya da küçümseyerek söylemesi ise değildir. Fark tam olarak buradadır.

İtaatin sınırı nerede biter?

İslâm anne babaya itaati emreder; fakat bunun net bir sınırı vardır. Lokmân sûresi, anne babanın kişiyi Allah’a ortak koşmaya zorlaması hâlinde onlara itaat edilmemesini bildirir. Ancak aynı âyet hemen ardından ekler: Buna rağmen dünya hayatında onlarla iyi geçin.

Bu âyet iki şeyi birden öğretir. Birincisi, itaat sınırsız değildir; günah olan bir emirde itaat yoktur. İkincisi, itaat edilmediğinde bile ilişki kesilmez, saygı kaldırılmaz ve iyilik devam eder. Bu denge, aile içi çatışmaların çoğunu çözecek kadar güçlüdür.

Aynı ilke, dinî bir mesele olmayan konularda da işler. Anne babanın isteği zulüm veya günah içermiyorsa, gencin tercihinde ısrar etmeden önce onların gerekçesini gerçekten dinlemesi beklenir. Çoğu zaman itiraz edilen şey karar değil, kararın anlatılma biçimidir.

İletişimi onaran adımlar

Aile içi anlaşmazlıkların büyük bölümü konunun kendisinden değil, konuşma biçiminden büyür. Aşağıdaki adımlar, tartışmayı sohbete çevirmek için sınanmış ölçülerdir.

1. Zamanı seç. Yorgun, aç veya öfkeli anlarda açılan konu, kendi hakkını kaybeder.
2. Suçlama yerine anlat. “Beni hiç anlamıyorsunuz” yerine “şu konuda zorlanıyorum” cümlesi kapıyı açık tutar.
3. Önce dinle. Karşı tarafın gerekçesini kendi cümlelerinle tekrarlayabiliyorsan, gerçekten dinlemişsindir.
4. Tek konu konuş. Geçmişteki bütün örnekleri aynı tartışmaya taşımak, çözümü imkânsız kılar.
5. Sesini yükseltme. Yükselen ses, haklılığı değil çaresizliği gösterir ve muhatabı savunmaya iter.
6. Gerekirse ara ver. “Şimdi sinirliyim, yarın konuşalım” demek kaçmak değil, ilişkiyi korumaktır.

“Beni anlamıyorlar” duygusu

Bu duygu gerçek ve yaygındır. Anne babanın büyüdüğü dünya ile gencin içinde bulunduğu dünya arasında ciddi bir fark vardır; bu fark, kötü niyetten değil tecrübe ayrılığından doğar. Onların endişeleri çoğu zaman kontrol arzusu değil, korkudur.

Bunu görmek, gence bir avantaj sağlar: Karşındakinin niyetini “bana engel oluyor” yerine “benim için korkuyor” diye okuduğunda, cevabın da tonu değişir. Endişeyi azaltan bir cümle, tartışmayı en hızlı bitiren şeydir. Örneğin kararın arkasındaki planı anlatmak, çoğu ailenin direncini belirgin biçimde düşürür.

Dua ve sabır

Kur’an, anne baba için yapılacak duayı bize öğretir: “Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl yetiştirdilerse, Sen de onlara merhamet et.” Bu dua, ilişkinin gerilim yaşadığı dönemlerde bile sürdürülebilecek bir bağdır. Konuşamadığın zamanlarda bile dua edebilirsin.

Sabır ise burada pasif bir bekleyiş değildir. Aynı tartışmayı her hafta tekrarlamak yerine, ilişkiyi zaman içinde onaran küçük davranışlar biriktirmektir: Birlikte geçirilen bir yemek, sorulan bir hâl hatır, üstlenilen bir ev işi. Sözle kurulamayan güven, çoğu zaman davranışla kurulur.

Sonuç: Aynı fikirde olmak şart değil

Anne babayla anlaşamamak günah değildir; onlara saygısızlık etmek günahtır. İtaatin sınırı günahta biter, fakat iyilik ve ilişki hiçbir durumda bitmez. Üslubu korumak, gerekçe dinlemek ve tek konu konuşmak; bu üçü tartışmaların büyük kısmını yatıştırır.

Bu hafta için tek bir adım: En çok tartıştığınız konuyu bir kenara bırak ve onlarla o konu dışında yarım saat vakit geçir. İlişki onarıldığında, tartışılan konu çoğu zaman kendiliğinden küçülür.