Borç Almanın ve Vermenin Ölçüleri: Karz-ı Hasen

Borç: yardımlaşma mı, yük mü?

İslâm borç almayı yasaklamaz; fakat onu hafife de almaz. Borç, ihtiyaç anında insanı ayakta tutan bir dayanışma aracıdır. Aynı zamanda ödenmediğinde âhirete taşınan bir kul hakkıdır. Bu ikili yapı, hem borç verene hem borç alana ayrı sorumluluklar yükler.

Peygamberimizin borçtan Allah’a sığındığı ve borcun insanı yalana ve sözünde durmamaya sürükleyebileceğini söylediği rivayet edilir. Bu uyarı, borcu kötülemek için değil; borca girerken ödeme planı olmadan adım atmanın tehlikesini göstermek içindir.

Karz-ı hasen: güzel borç

Karz, ödünç vermek demektir. Karz-ı hasen ise faizsiz, karşılıksız ve gönül rızasıyla verilen ödünçtür. Kur’an bunu doğrudan Allah’a verilen bir borç gibi anlatır ve karşılığının kat kat artırılacağını bildirir. Bu ifade, ödünç vermeyi sıradan bir işlemden çıkarıp bir ibadete yaklaştırır.

Rivayetlerde, ödünç vermenin sadaka vermekten daha faziletli sayıldığı bildirilir. Sebebi ince bir gözlemdir: Sadaka isteyen kişi çoğunlukla gerçekten muhtaçtır; ödünç isteyen ise ihtiyacı olduğu hâlde el açmamak için borçlanmayı tercih etmiştir. Ona destek olmak, hem ihtiyacını gidermek hem onurunu korumaktır.

Borcu yazmak: Kur’an’ın en uzun âyeti

Kur’an’ın en uzun âyeti olan müdâyene âyeti, baştan sona borcun kayda geçirilmesini anlatır. Âyet; vadenin belirlenmesini, borcun yazılmasını, yazanın taraf tutmamasını ve şahit bulundurulmasını öğütler. Bu ayrıntı seviyesi, konunun ne kadar önemsendiğini gösterir.

Buradaki asıl amaç güvensizlik değil, unutmayı ve anlaşmazlığı önlemektir. Nitekim âyet, yazmanın Allah katında daha adaletli ve şüpheyi gidermeye daha uygun olduğunu açıkça belirtir. Bugünün karşılığı bellidir: Yakın bir dost bile olsa tutarı, tarihi ve vadeyi bir mesajda veya kâğıtta kayıt altına almak dostluğu korur.

Yazmanın en çok işe yaradığı yer, tarafların birbirini iyi tanıdığı durumlardır. Çünkü güvenin yüksek olduğu ilişkilerde kimse belge istemeye cesaret edemez ve tutar zamanla belirsizleşir. Oysa iki satırlık bir kayıt, ileride yaşanacak bir kırgınlığın önüne geçer. “Aramızda buna gerek yok” cümlesi iyi niyetlidir; fakat aylar sonra kimsenin hatırlamadığı ayrıntıları kurtarmaz.

Borçlunun sorumluluğu: ödemeyi geciktirmek

Peygamberimiz, ödeme imkânı olduğu hâlde borcunu geciktiren kişinin bu davranışını açıkça zulüm olarak niteler. Buradaki ölçü niyetin ötesindedir: Ödeyebiliyorken ertelemek, karşı tarafın hakkını elinde tutmaktır. Ayrıca borcunu ödememeyi alışkanlık hâline getiren kişi, sözüne güvenilirliğini de kaybeder.

Borcun ne kadar ciddiye alındığını gösteren bir başka rivayet, şehidin bütün günahlarının bağışlanacağı, borcunun ise bunun dışında kaldığıdır. Bu yüzden ödeme güçlüğü çeken kişinin yapması gereken şey saklanmak değil, durumu açıkça anlatıp yeni bir plan üzerinde anlaşmaktır. Borcu konuşmak, borcu büyütmekten her zaman kolaydır.

Alacaklının âdâbı: mühlet ve bağış

Kur’an, darda olan borçluya ödeme kolaylığı sağlanmasını ister ve alacağı bağışlamanın daha hayırlı olduğunu bildirir. Bu âyet, alacak hakkını iptal etmez; alacaklıya iki seçenek sunar: Bekle ya da bağışla. İkisi de sıkıntıdaki insanı ezmemeyi hedefler.

Peygamberimiz, alıp verirken ve alacağını isterken kolaylık gösteren kişi için mağfiret müjdesi vermiştir. Bu ölçü, alacağı takip etmeyi yasaklamaz; üslubu belirler. Hatırlatmak hakkındır, fakat küçük düşürmek, ilan etmek ya da başkalarının yanında sıkıştırmak hakkın sınırını aşar.

“Eğer borçlu darlık içindeyse eli genişleyinceye kadar ona mühlet verin. Bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.”

Bakara 2/280, Kur’an Yolu Meali

Borçta faiz ve menfaat sınırı

Karz-ı hasenin temel şartı, borç verenin verdiğinden fazlasını şart koşmamasıdır. Fıkıhta yerleşik ölçü şudur: Menfaat sağlayan her borç, faiz kapsamında değerlendirilir. Bu yüzden “şu kadar fazlasıyla ödersin” veya “dükkânımdan şu hizmeti karşılıksız alırım” gibi önceden konulan şartlar borcu faizli hâle getirir.

Buna karşılık borçlu, hiçbir şart koşulmadan ve kendiliğinden, borcunu öderken bir teşekkür hediyesi verebilir; bu güzel bir davranış sayılmıştır. Enflasyon ortamında paranın değer kaybının nasıl telafi edileceği ise çağdaş fıkıhta tartışılan bir konudur. Böyle bir durumda kişisel yorumla hareket etmek yerine Din İşleri Yüksek Kurulu’nun görüşüne başvurmak en güvenli yoldur.

Sonuç: Yazılı borç, korunmuş dostluk

Borç ilişkisini sağlıklı tutan dört ölçü vardır: Borcu yaz, vadeyi konuş, ödeyebiliyorken geciktirme ve darda olana mühlet ver. Bu dördü uygulandığında borç, dostluğu bitiren bir mesele olmaktan çıkıp gerçek bir dayanışmaya dönüşür.

Bugün için iki adım öneriyoruz: Verdiğin veya aldığın kayıt dışı bir borç varsa tutarını ve vadesini yazılı hâle getir. Ödemesi geciken bir borcun varsa, kaçmak yerine alacaklıyı arayıp gerçekçi bir plan teklif et.