Bilim Dine Karşı mı? Farklı Sorular, Aynı Kâinat

Bilim ve din farklı sorulara cevap verir

Bir yemeğin neden piştiğini iki farklı şekilde açıklayabiliriz: “Ocak ısıyı iletti, moleküller değişti” demek bir cevaptır; “Çünkü misafirimi doyurmak istedim” demek başka bir cevaptır. İkisi de doğrudur ve birbiriyle çatışmaz; çünkü biri işleyişi, diğeri amacı anlatır. Bilim tabiatın işleyişini tarif eder; din ise varlığın anlamını, değerini ve amacını konuşur.

Bu ayrım görüldüğünde, “bilim mi din mi?” sorusunun çoğu zaman yanlış kurulduğu anlaşılır. Bir doktorun hastalığın mekanizmasını açıklaması, hastanın “bu imtihanda ne yapmalıyım?” sorusunu geçersiz kılmaz. İki soru da meşrudur ve iki farklı alana aittir. Çatışma, ancak biri diğerinin alanına haksızca girdiğinde ortaya çıkar.

İslâm ilmi över, düşünmeyi emreder

Kur’an’ın ilk emrinin “Oku” olması tesadüf değildir. Kur’an insanı defalarca göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünmeye, tabiattaki delilleri okumaya çağırır. Âl-i İmrân sûresi, akıl sahiplerini “göklerin ve yerin yaratılışında” tefekküre davet eder. İslâm geleneğinde ilim, imanı zayıflatan değil; Allah’ın koyduğu düzeni tanıtan bir yol olarak görülmüştür.

Bu yüzden İslâm medeniyeti, tıptan astronomiye pek çok alanda ilmi bir ibadet ciddiyetiyle yürüten âlimler yetiştirmiştir. Onlar için tabiatı incelemek, Yaratıcının eserini okumaktı. Bilim ile iman arasında zorunlu bir düşmanlık görmediler; aksine, kâinatı okudukça hayretlerinin ve şükürlerinin arttığını söylediler. Bu miras, bugün de mümin için canlı bir örnektir.

“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.”

Âl-i İmrân sûresi, 190 — meâlen

“Bilimcilik” ile bilimi karıştırmamak gerekir

Bilim, ölçülebilen ve deneyle sınanabilen alanla ilgilenir. “Yalnızca bilimin ölçtüğü şeyler gerçektir” demek ise artık bir bilim cümlesi değil, felsefi bir iddiadır; buna çoğu zaman bilimcilik (scientism) denir. İlginçtir ki bu iddianın kendisi de deneyle ölçülemez; yani kendi ölçüsüne göre kanıtlanamaz. Böylece bilimin sınırını aşan bir söz, bilimin otoritesine bürünmüş olur.

Bu ayrım önemlidir: Bir bilimsel bulgu ile o bulguya eklenen “demek ki Tanrı yok” yorumu aynı şey değildir. İlki laboratuvarın konusu, ikincisi bir dünya görüşü tercihidir. Mümin bilimsel bilgiye saygı duyar; ama bilim adına yapılan metafizik çıkarımları, bilimin kendisiyle karıştırmaz. Eleştirdiği şey bilim değil, bilime giydirilen inkârcı yorumdur.

Sebep-sonuç düzeni yaratmayı dışlamaz

Bazen “her şeyin bir sebebi bilimle açıklanıyorsa Allah’a ne gerek var?” denir. Oysa sebeplerin bilinmesi, o sebepleri koyanın inkârını gerektirmez. İslâm âlimleri tabiattaki düzenli sebep-sonuç ilişkisine âdetullah, yani Allah’ın kâinatta koyduğu değişmez âdet der. Sebep, sonucu kendiliğinden zorunlu kılan bağımsız bir güç değil; Allah’ın iradesiyle işleyen bir düzenin parçasıdır.

Bir yazının kalemle yazıldığını bilmek, yazarı ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde yağmurun buharlaşma ve yoğuşmayla oluştuğunu bilmek, o düzeni kuran Allah’ı devre dışı bırakmaz. Bilim sebepleri okur; iman ise o sebepleri koyanı tanır. İkisi arasında bir yarış değil, bir tamamlanma vardır.

Mümin bilgiye nasıl bakar?

Mümin, bilgiden korkmaz; çünkü hakikatin bir olduğuna ve doğru bilginin insanı Rabbine yaklaştıracağına inanır. Bilimsel bilginin zamanla gelişip değiştiğini bilir; bugünün kesin sandığı bir yorumun yarın güncellenebileceğini hesaba katar. Bu yüzden ne bilgiyi peşinen reddeder ne de her yorumu tartışmasız bir hüküm gibi kabul eder. Ölçüsü, veriyi yorumdan ayırmaktır.

Bir konu henüz netleşmemişse, mümin acele bir çatışma ilan etmez; “Allah en iyi bilendir” diyerek sabırla bilgiyi izler. İmanının çıpası, değişebilen ayrıntılar değil; tevhid, yani her şeyin bir Yaratıcıya dayandığı gerçeğidir. Bu sağlam zemin sayesinde yeni bir bilgi, imanı sarsan bir tehdit değil; kâinatı biraz daha tanımanın vesilesi olur.

• Bilim “nasıl”ı, din “niçin ve ne anlamda”yı konuşur.
• “Yalnız bilimin ölçtüğü gerçektir” demek bilim değil, felsefî bir iddiadır.
• Sebebi bilmek, o sebebi koyanı inkâr etmeyi gerektirmez.
• Mümin veriyi yorumdan ayırır; imanını değişen ayrıntılara değil tevhide bağlar.

Sonuç: Aynı kâinatı iki soruyla okumak

Bilim ile din, çoğu zaman aynı kâinata farklı sorular soran iki bakıştır. Biri işleyişi, diğeri anlamı okur; biri “nasıl”ı, diğeri “niçin”i araştırır. Bu ayrım görüldüğünde, “bilim dine karşı mı?” sorusunun büyük ölçüde yanlış kurulduğu anlaşılır. Çatışma çoğu zaman bilgide değil, bilgiye eklenen inkârcı yorumdadır.

Bir mümin için en güzel tavır, ilme açık ama yorumda temkinli olmaktır. Bugün atılabilecek adım, tabiatta beğendiğimiz bir düzene bakıp hem onun işleyişini merak etmek hem de o işleyişi kuran Allah’a şükretmektir. Böylece bilim ve iman, birbirini iten değil; kâinatı ve Yaratıcısını daha iyi tanıtan iki pencere hâline gelir.