Hudeybiye Antlaşması: Yenilgi Gibi Görünen Fetih

Umre niyetiyle yola çıkmak

Hicretin altıncı yılında Peygamberimiz, yaklaşık bin dört yüz kişiyle umre yapmak üzere Mekke’ye doğru yola çıktı. Savaş niyeti taşınmadığını göstermek için yanlarına yolculuk silahından fazlası alınmadı ve kurbanlıklar da beraberlerinde götürüldü.

Mekkeliler bu ziyareti kabul etmedi ve yolu kapattı. Karşılıklı elçiler gidip geldi; gerginlik yükseldi. Sonunda Hudeybiye denilen mevkide bir antlaşma masası kuruldu ve şartlar konuşulmaya başlandı.

Yolculuk sırasında alınan tedbirler de dikkat çekicidir. Kurbanlıkların önden gönderilmesi, ihrama girilmesi ve silahların yolculuk ölçüsünde tutulması, niyetin ziyaret olduğunu gösteren işaretlerdi. Karşı tarafa mesaj, sözle değil görüntüyle verildi. Bu tavır, çatışmayı önlemek için yapılan hazırlığın da bir tedbir sayıldığını gösterir.

Rıdvan Biatı

Görüşmeler sürerken Mekke’ye elçi olarak gönderilen Hz. Osman’ın öldürüldüğü haberi yayıldı. Bunun üzerine Peygamberimiz, orada bulunanlardan bir ağacın altında biat aldı. Bu biat, kaynaklarda Rıdvan Biatı olarak anılır.

Kur’an, bu biatı ve biat edenleri özellikle över; Allah’ın onlardan razı olduğu bildirilir. Haberin doğru olmadığı kısa süre sonra anlaşıldı; ancak biat, zor anda gösterilen kararlılığın karşılığı olarak siyerde önemli bir yer tuttu.

Kur’an, bu biatı anlatırken “Allah, ağacın altında sana biat ederlerken müminlerden razı olmuştur” buyurur. Biat, bir söz verme ve bağlılık bildirme merasimidir; İslâm tarihinde önemli dönemeçlerde tekrarlanmıştır. Buradaki özelliği, ortada bir zafer ihtimali yokken ve tehlike büyümüşken yapılmış olmasıdır. Kaynaklar, bu biata katılanların sayısını bin dört yüz civarında verir ve onların hiçbirinin cehenneme girmeyeceğine dair müjdeyi nakleder.

Antlaşmanın şartları

Antlaşma metni, ilk okunduğunda Müslümanlar aleyhine görünen maddeler taşıyordu. Aşağıdaki liste, kaynaklarda nakledilen ana şartları özetler.

Metnin yazımı sırasında yaşananlar da kaynaklarda nakledilir. Karşı taraf “Allah’ın Resûlü” ifadesinin ve besmelenin metinde yer almasına itiraz edince, Peygamberimiz bu ifadelerin silinmesini kabul etti. Antlaşmanın özünü korumak için biçimde taviz verilmesi, müzakere ahlâkı açısından üzerinde en çok durulan ayrıntılardan biridir.

1. O yıl umre yapılmayacak, ziyaret ertesi yıla bırakılacaktı.
2. Taraflar arasında on yıl savaş yapılmayacaktı.
3. Mekke’den Medine’ye sığınan biri geri verilecek, tersi olmayacaktı.
4. Kabileler istedikleri tarafla ittifak kurmakta serbest olacaktı.
5. Ertesi yılki ziyaret üç günle sınırlı olacaktı.

Sahâbenin ilk tepkisi

Şartlar duyulduğunda sahâbenin bir kısmı ciddi biçimde sarsıldı. Özellikle Hz. Ömer’in duyduğu rahatsızlığı açıkça dile getirdiği ve sorular sorduğu nakledilir. Bu tepki gizlenmez; kaynaklarda olduğu gibi aktarılır.

Peygamberimiz ise antlaşmayı imzaladı ve umre yapılmadan geri dönüldü. İhramdan çıkma emri ilk anda yerine getirilmekte gecikince, Ümmü Seleme’nin tavsiyesiyle önce kendisi kurbanını kesip tıraş oldu; ardından herkes onu izledi. Bu ayrıntı, kriz anında sözden çok davranışın etkili olduğunu gösterir.

Dönüş yolunda Fetih sûresinin inmesi, yaşanan sıkıntının cevabı oldu. Sahâbe, antlaşmayı “fetih” diye niteleyen âyetleri duyduğunda meselenin göründüğü gibi olmadığını anladı. Bu sahne, bir kararın hikmetinin her zaman aynı anda anlaşılmayabileceğini ve teslimiyetin bazen anlamadan önce geldiğini gösterir.

Hz. Ebû Bekir’in aynı anda verdiği cevap da kaynaklarda nakledilir: “O Allah’ın elçisidir, Rabbine isyan etmez ve Allah onun yardımcısıdır.” Aynı soruya iki farklı sahâbînin verdiği tepki, topluluk içinde farklı mizaçların bulunmasının tabiî olduğunu gösterir. Önemli olan, itirazın kavgaya değil soruya dönüşmesi ve karara uyulmasıdır.

“Bir kararın hayırlı olup olmadığı, verildiği andaki hissiyatla değil; zaman içindeki sonuçlarıyla anlaşılır.”

Hudeybiye’den çıkarılan ders — özetle

Antlaşmanın sonuçları

Savaşın durması, Müslümanların ilk defa güvenli bir ortamda tanıtım ve tebliğ yapmasına imkân verdi. Antlaşmadan sonraki iki yılda İslâm’a girenlerin sayısı, önceki yıllarla kıyaslanamayacak ölçüde arttı. Ayrıca Medine devleti, karşı tarafça muhatap kabul edilmiş oldu.

Bu dönemde çevre devletlere mektuplar gönderildi ve dış ilişkiler kuruldu. Antlaşmanın karşı taraf tarafından bozulması ise Mekke’nin fethine giden yolu açtı. Yani ağır görünen maddeler, iki yıl içinde tam tersi bir sonuç üretti.

Antlaşmanın en çok konuşulan maddesi, Mekke’den kaçıp gelenlerin iade edilmesiydi. Nitekim antlaşma imzalanır imzalanmaz bu madde uygulandı ve gelen bir kişi geri gönderildi. Ancak kısa süre içinde bu maddenin karşı taraf aleyhine işlediği görüldü: Geri gönderilenler Mekke’ye dönmeyip başka bir bölgede toplanınca, ticaret yolları tehdit altına girdi ve Mekkeliler bu maddenin kaldırılmasını kendileri istedi.

Bugüne düşen pay

Hudeybiye, kısa vadeli kayıpla uzun vadeli kazancı ayırt etmeyi öğretir. Bir anlaşmada geri adım atmak her zaman yenilgi değildir; bazen çatışmayı durdurmak, asıl hedefe giden en hızlı yoldur.

Bugün için tek bir adım: Uzun süredir çözemediğin bir anlaşmazlıkta, bugünkü şartlarla değil iki yıl sonraki sonucuyla düşünerek bir teklif hazırla. Hudeybiye’nin mantığı tam olarak budur.