İşçinin ve İşverenin Hakları: İslâm’da Çalışma Ahlâkı

İslâm emeğe nasıl bakar?

İslâm, çalışmayı ve el emeğiyle geçinmeyi över. Peygamberler arasında çobanlık, marangozluk, terzilik ve ticaret yapanlar vardır. Hiçbir meşru iş küçük görülmemiş; kişinin kendi emeğiyle kazandığı lokma, en helâl kazanç sayılmıştır.

Bu bakış, çalışmayı yalnız geçim aracı olmaktan çıkarır. Emek, aynı zamanda bir emanettir: Ücret karşılığı verilen zaman ve dikkat, sahibine eksiksiz teslim edilmesi gereken bir haktır. Bu ilke, iki tarafın da sorumluluğunu aynı temele oturtur.

Ücretin zamanında ve tam ödenmesi

Peygamberimizin işçiye ücretini teri kurumadan vermeyi emreden sözü, ödemenin geciktirilmemesi gerektiğini anlatır. Aynı bağlamda gelen kudsî hadiste, kıyamet gününde hasım olacağı kimseler arasında “bir işçi çalıştırıp da ücretini vermeyen” sayılır. Bu, konunun ne kadar ağır bir dille ele alındığını gösterir.

Ücretin tam ödenmesi kadar, miktarının baştan belli olması da şarttır. Ne kadar ücret alacağını bilmeden çalıştırılan kişi belirsizliğe mahkûm edilmiş olur. Fıkıh kitapları, iş akdinde ücretin ve işin kapsamının önceden netleştirilmesini geçerlilik şartı olarak sayar.

Ücretin belirlenmesinde piyasa şartlarının gözetilmesi de ayrı bir başlıktır. İşverenin, çalışanın çaresizliğinden yararlanarak emeğin karşılığının çok altında bir ücret dayatması, sözleşme şeklen geçerli olsa bile ahlâken savunulamaz. Fıkıh kaynaklarında “ecr-i misil”, yani benzer işin rayiç ücreti kavramının bulunması, ücretin keyfî belirlenemeyeceğini gösterir.

“Allah Teâlâ buyurdu ki: “Kıyamet günü üç kişinin hasmıyım... Bir işçi çalıştırıp ondan tam olarak yararlandığı hâlde ücretini vermeyen.””

Buhârî, Büyû‘ 106 (kudsî hadis)

Çalışanın sorumluluğu

Hak yalnız bir tarafta değildir. Çalışan da üzerinde anlaşılan işi hakkıyla yapmakla yükümlüdür. Mesai saatinde başka işle uğraşmak, işin gereğini bilerek eksik yapmak ve iş yerinin imkânlarını izinsiz kullanmak, kul hakkına giren davranışlardır.

Peygamberimiz, bir işi yapan kişinin onu sağlam yapmasından Allah’ın hoşnut olacağını bildirmiştir. Buradaki ölçü denetlenip denetlenmemek değildir; işi kimse görmese de aynı özenle yapmaktır. Bu tavır, dinin ihsan kavramının çalışma hayatındaki karşılığıdır.

İşten ayrılış da bu sorumluluğun bir parçasıdır. Devir teslimi yapmadan işi bırakmak, kuruma ait bilgileri izinsiz taşımak ve müşteri listesini kendi hesabına kullanmak emanete aykırıdır. Aynı şekilde işverenin, çalışanı haber vermeden ve hakkını ödemeden işten çıkarması da bir sözleşme ihlâlidir. Ayrılık anı, çalışma ilişkisindeki ahlâkın en net göründüğü andır.

• İşin kapsamı ve ücret baştan yazılı olarak netleşmeli.
• Ücret gecikmesiz ve eksiksiz ödenmeli.
• Fazla mesai karşılıksız bırakılmamalı.
• Çalışan, mesai saatini ve iş yerinin imkânlarını emanet bilmeli.
• İki taraf da sözleşmede olmayan bir yükümlülüğü dayatmamalı.

Çalışma şartları ve güvenlik

İşverenin sorumluluğu ücretle bitmez. Peygamberimiz, hizmetli çalıştıranlara onlara güçlerinin üstünde iş yüklememelerini, yüklerlerse yardım etmelerini emretmiştir. Bu ölçü bugün iş güvenliği, çalışma süresi ve dinlenme hakkı gibi başlıkların dinî dayanağıdır.

Önlenebilir bir kaza sonucu can kaybı yaşanan bir iş yerinde, ihmali bulunan kişi hem hukuken hem dinen sorumludur. Güvenlik tedbirinden kısarak maliyet düşürmek, kazancı doğrudan şüpheli hâle getirir. Malın korunması gibi canın korunması da dinin temel gayelerindendir.

Kaynaklarda dikkat çeken bir başka ölçü de yemek ve giyecektir. Peygamberimiz, hizmetinde çalıştırdığı kişiye kendi yediğinden yedirmeyi ve kendi giydiğinden giydirmeyi tavsiye etmiştir. Bu ifade, çalışanla işveren arasındaki mesafenin bir sınıf farkına dönüşmemesini hedefler. Bugünün karşılığı; aynı yemekhaneyi, aynı dinlenme imkânını ve aynı saygıyı paylaşmaktır.

Ayrımcılık, mobbing ve onur

Peygamberimiz, hizmetlilere “kölem” denilmesini bile hoş görmemiş, “oğlum, kızım” gibi hitapları tavsiye etmiştir. Bu incelik, çalışma ilişkisinin insanı küçültmemesi gerektiğini anlatır. Bugünün diliyle söylersek: Astını rencide eden bir üslûp, verimlilik meselesinden önce bir hak ihlâlidir.

Sistemli biçimde yıldırma, dışlama ve psikolojik baskı uygulamak da aynı kapsamdadır. Kul hakkı yalnız para ile ilgili değildir; itibar, huzur ve onur da haktır. Kişinin işten ayrılmak zorunda bırakılması hâlinde ise doğan zarar, telafi edilmesi gereken bir borç hâline gelir.

Bugüne düşen pay

Çalışma hayatındaki hakların çoğu, iki tarafın da “bunu kimse görmez” dediği yerde çiğnenir. Oysa dinin bu alandaki bütün öğretisi tek cümlede toplanabilir: Emek de ücret de bir emanettir ve emanetin sahibi vardır.

Bugün için tek bir adım: İşveren isen bu ay ödemelerinin hiçbirini geciktirme; çalışan isen bir gün boyunca mesai saatinde yaptığın işi dürüstçe not al. İki taraf için de muhasebe, kendi payına bakmakla başlar.