Kripto Para ve Borsa Câiz mi? Yatırımda Fıkhî Ölçüler

Önce ölçüyü kurmak

Fıkıhta bir kazanç değerlendirilirken üç şeye bakılır: Alınıp satılan şeyin meşru olması, sözleşmede aşırı belirsizlik bulunmaması ve kazancın faize ya da kumara dayanmaması. Bu üç ölçü, adı bugün konulmuş bütün araçlara uygulanabilir.

Bu yüzden “kripto helal mi” sorusu, tek kelimelik bir cevap beklemez. Sorulması gereken şudur: Bu araçta alıp sattığım şey nedir, riskin kaynağı belirsizlik mi yoksa gerçek bir üretim mi, kazancım kimin zararından geliyor?

Hisse senedi ve borsa

Hisse senedi, bir şirketin sermayesindeki ortaklık payını temsil eder. Ortaklık İslâm’da meşru bir kazanç yoludur; bu yüzden hisse senedi alım satımı ilke olarak câiz görülmüştür. Ancak bu hüküm şartsız değildir.

Şirketin ana faaliyet alanının helâl olması gerekir; alkol, kumar, faizli bankacılık ve benzeri alanlarda çalışan şirketlerin hissesi bu kapsama girmez. Ayrıca şirketin faizli borç ve gelirlerinin belirli oranları aşmaması aranır. Katılım endeksleri, bu ölçütlere göre şirketleri ayıklayarak yatırımcıya kolaylık sağlar.

Uygulamada iki yatırımcı tipi ayrılır. Uzun vadeli ortak, şirketin üretimine katılır ve kâr payıyla kazanır; bu, klasik ortaklık akdine en yakın durumdur. Gün içinde alıp satan yatırımcı ise şirketin faaliyetiyle değil yalnız fiyat hareketiyle ilgilenir. İkisinin hükmü aynı olmayabilir; ilk durumda kazancın kaynağı üretim, ikincisinde ise çoğu zaman yalnız dalgalanmadır.

Kripto paralar

Kripto paralar konusunda Din İşleri Yüksek Kurulu bir değerlendirme yayımlamıştır. Kurul; bu varlıkların bir devlet güvencesi ve denetim mekanizması bulunmaması, değerlerinin aşırı dalgalanması, spekülasyona ve yasa dışı işlemlere elverişli olması gerekçesiyle alım satımını uygun görmemiştir.

Bu değerlendirme, teknolojiye karşı bir tavır değil; belirsizlik ve denetimsizlik ölçülerinin uygulanmasıdır. Nitekim gerekçeler ortadan kalktığında, yani düzenlenmiş ve gerçek bir karşılığa dayanan yapılar oluştuğunda hükmün yeniden değerlendirilebileceği de belirtilir. Güncel karar için Kurul’un yayımladığı metne bakmak gerekir.

“Bir yatırım aracında kazancın kaynağı üretim ve gerçek bir mal değil de yalnız fiyat dalgalanmasıysa, o işlem kumara yaklaşır.”

Fıkhî garar ve kumar ölçüleri — özetle

Kaldıraçlı işlem ve spekülasyon

Kaldıraçlı işlemler, yatırımcının sahip olmadığı büyüklükte pozisyon açmasına imkân verir. Burada hem faiz benzeri bir borçlanma hem de kazancın tamamen fiyat hareketine bağlanması söz konusudur. Din İşleri Yüksek Kurulu bu tür işlemleri câiz görmemiştir.

Spekülatif alım satım da benzer şekilde değerlendirilir. Bir malı üretmeden, taşımadan ve gerçek bir risk üstlenmeden yalnız fiyat farkından kazanç elde etmek, kazancın karşılığını ortadan kaldırır. İslâm’ın kazanç anlayışında kâr, üstlenilen emek ve riskin karşılığıdır.

Bir de sistemin kendisiyle ilgili bir uyarı vardır. Yüksek getiri vaadiyle para toplayan, kazancı yeni katılımcıların ödemesinden dağıtan yapılar hem hukuken suç hem dinen haramdır. “Garantili aylık kazanç” cümlesi, gerçek bir yatırımda karşılığı olmayan bir ifadedir; çünkü gerçek yatırımda kâr kadar zarar ihtimali de vardır ve bu ihtimal ortadan kalkmışsa ortada üretim değil bir aktarım vardır.

Zekât ve vergi boyutu

Meşru sayılan yatırım araçlarında elde tutulan varlık, nisap miktarını aşıp üzerinden bir yıl geçtiğinde zekâta tâbidir. Ticaret amacıyla alınıp satılan hisselerde piyasa değeri üzerinden, uzun vadeli ortaklıklarda ise şirketin zekâta tâbi varlıkları esas alınarak hesap yapılır.

Vergi yükümlülüğünü yerine getirmek de bu sorumluluğun parçasıdır. Kazancı gizlemek, hem kanunî hem ahlâkî bir ihlâldir. Kazanç helâl olsa bile, elde ediliş ve beyan biçimi onu şüpheli hâle getirebilir.

Riskin ailedeki karşılığı

Fıkhî hükmün yanında gözden kaçan bir boyut daha vardır: Ailenin geçim güvenliği. Bakmakla yükümlü olduğu kişilerin nafakasını riske atan bir yatırım, hüküm olarak câiz sayılsa bile sorumsuzluk olur. Fıkıh, malı korumayı da dinin temel gayelerinden sayar.

Bu yüzden yatırım kararı verirken sorulacak son soru şudur: Bu para tamamen gitse ailemin düzeni bozulur mu? Cevap evet ise, mesele artık helâl-haram tartışmasından önce bir emanet meselesidir.

Bugüne düşen pay

Yatırım araçları değişir, ölçüler değişmez. Gerçek bir mal ya da ortaklık var mı, belirsizlik aşırı mı, kazanç faize mi dayanıyor, karşı tarafın zararı benim kazancım mı? Bu dört sorunun cevabı çoğu meseleyi çözer.

Bugün için tek bir adım: Yatırım yaptığın ya da yapmayı düşündüğün bir araç için bu dört soruyu yazılı olarak cevapla. Cevaplayamadığın soru varsa, o araç hakkında henüz yeterli bilgin yok demektir.