Sosyal Medyada Kıyas: Herkes Neden Senden Mutlu Görünüyor?

Vitrinle kendi arkanı kıyaslamak

Sosyal medyada gördüğün hayat, bir hayatın tamamı değil; seçilmiş, kırpılmış ve düzenlenmiş bir kesitidir. Kimse başarısız sınavını, tartıştığı akşamı veya boş geçen gününü paylaşmaz. Sen ise kendi hayatının hem vitrinini hem deposunu bilirsin. Bu yüzden kıyas hep senin aleyhine sonuçlanır.

Kur’an’ın “gözlerini dikme” uyarısı, tam olarak bu mekanizmayı hedefler. Âyet başkalarının nimetinden nefret etmeyi değil, gözü orada sabitlemeyi yasaklar. Çünkü göz nerede takılı kalırsa kalp de oraya bağlanır ve elinde olana bakma imkânı kalmaz.

Aynı âyetin devamı da dikkat çekicidir: Verilen bu süs, bir üstünlük işareti değil bir imtihan aracı olarak nitelendirilir. Bu bakış, kıyasın zeminini kökünden kaydırır. Gıpta ettiğin kişinin elindeki şey, ona verilmiş bir imtihan olabilir; senin elinde olmayan şey ise seni ondan geri bırakmaz.

Haset mi, gıpta mı?

İkisi çok benzer görünür ama aralarında büyük fark vardır. Haset, birindeki nimetin ondan gitmesini istemektir. Gıpta ise o nimetin ona da verilmesini istemek, karşı tarafınkinin eksilmesini dilememektir. Haset kınanmış, gıpta ise hayırlı işlerde teşvik edilmiştir.

Kendini test etmenin basit bir yolu vardır: Bir arkadaşının kazandığı başarıyı duyduğunda içinden geçen ilk cümle ne? “Keşke ben de” diyorsan bu gıptadır ve seni harekete geçirir. “Keşke o kazanmasaydı” diyorsan bu hasettir ve yalnız seni yorar. Haset, sahibinden başka kimseye zarar vermeyen tek duygudur.

Dijital kıyasın gençler üzerindeki etkisi

Sürekli kıyas, üç noktada iz bırakır. Birincisi öz saygıdır: Kişi kendi ilerlemesini değil, başkalarının vardığı noktayı ölçü almaya başlar. İkincisi tüketimdir: İhtiyaç duyulmayan şeyler, görüldüğü için ihtiyaç hâline gelir. Üçüncüsü ibadet motivasyonudur; başkalarının paylaştığı ibadet, kişide teşvik yerine yetersizlik hissi doğurabilir.

Bu etkilerin ortak sebebi, ölçünün dışarı taşınmasıdır. İslâm’ın ölçüsü ise içeridedir: Kişi başkasıyla değil, dünkü hâliyle kıyaslanır. “Bugünü dününden iyi olan kârdadır” ölçüsü, sosyal medyanın kıyas mantığını kökünden değiştirir.

Peygamberimizin dünyevî konularda verdiği tavsiye de aynı yöne bakar: Maddî meselelerde kendinden üstte olana değil, altta olana bak; böylece Allah’ın sana verdiği nimeti küçümsemezsin. Bu ölçü hırsı değil, kıyasın yönünü düzenler. Aynı kişi ilim ve amelde kendinden ilerideki için gıpta edebilir; yasaklanan şey çaba değil, doyumsuz karşılaştırmadır.

Ne yapmalı?

Akışı tamamen terk etmek çoğu genç için gerçekçi değildir. Ama akışı yönetmek mümkündür. Aşağıdaki adımlar, kıyasın şiddetini düşüren pratik ölçülerdir.

• Seni kötü hissettiren hesapları sessize al ya da takipten çık; bu bir küslük değil, bir bakım işlemidir.
• Uygulamaya günlük süre sınırı koy ve sınıra ulaştığında gerçekten kapat.
• Sabah uyanınca ilk on beş dakikayı ekransız geçir; günün ilk kıyası, günün tamamını belirler.
• Gördüğün her başarının arkasında görmediğin bir emek ve bir sıkıntı olduğunu hatırla.
• Kıyas hissi geldiğinde kendi üç nimetini say; şükür, kıyasın en hızlı panzehiridir.
• Bir arkadaşının başarısını duyduğunda ona açıkça dua et; haset, dua ile en çok zayıflar.

Sen de bir vitrin kuruyorsun

Bu yazının en atlanan tarafı budur: Kıyastan şikâyet ederken çoğumuz aynı vitrini kurmaya devam ederiz. Paylaştığın her içerik, birileri için bir kıyas malzemesidir. Bu, paylaşmayı bırakman gerektiği anlamına gelmez; ama niyetini sormanı gerektirir.

Özellikle ibadet paylaşımlarında dikkatli olmak gerekir. Bir amelin görülsün diye yapılması riyadır ve amelin değerini götürür. Ölçü şudur: Paylaşım başkasını teşvik ediyorsa faydalı, kendini gösteriyorsa risklidir. Bu ayrımı en iyi bilen kişi de sensin.

Paylaşırken başkalarının mahremiyeti

Kendi hayatını paylaşırken çoğu zaman başkalarının hayatını da paylaşmış olursun: Ailenin evi, arkadaşının yüzü, bir sohbetin ekran görüntüsü. İslâm, mahremiyeti korunması gereken bir hak sayar ve izinsiz ifşayı hoş görmez.

Basit bir ölçü işe yarar: Paylaşmadan önce “bunda adı geçen kişi bu paylaşımı görse rahatsız olur mu?” diye sor. Cevap belirsizse sormak en kolayıdır. Bir başkasının anını, izin almadan kendi vitrinine koymamak; dijital ahlâkın en temel maddesidir.

Sonuç: Ölçüyü içeri al

Sosyal medyada kıyas, kaçınılmaz değil; yönetilebilir bir şeydir. Vitrinle depoyu kıyaslamadığını fark etmek, haset ile gıptayı ayırmak ve ölçüyü başkalarından kendi dününe taşımak; bu üç adım yükün büyük kısmını kaldırır.

Bu hafta için bir deneme yap: Seni en çok kıyasa iten üç hesabı bir hafta boyunca sessize al ve nasıl hissettiğini not et. Çoğu kişi için sonuç şaşırtıcıdır — değişen hayat değil, bakılan yerdir.