Riya Nedir? İbadette ve Sosyal Medyada Gösterişten Korunma Rehberi

Riya ve süm‘a ne demektir?

Riya, ibadet veya güzel davranışı Allah’ın rızası yerine insanların görmesi, beğenmesi ve övmesi için yapma yönelişidir. Süm‘a ise yapılan iyiliği başkalarına duyurarak itibar kazanma arzusunu ifade eder. Biri daha çok ‘gösterme’, diğeri ‘duyurma’ üzerinden açıklansa da ikisinin ortak noktası niyetin insanların takdirine bağlanmasıdır. Bu sebeple mesele yalnız davranışın dışarıdan görünmesi değil, onu niçin yaptığımızdır.

Maûn sûresi, namaz konusunda duyarsız davranan ve ibadetlerini gösteriş için yapan kimseleri uyarır. Bakara sûresi de başa kakma, gönül incitme ve insanlara gösteriş için harcamanın sadakanın değerini zedelediğini bildirir. Uyarı, ibadeti veya yardımı bırakmamız için değil; kulluğun yönünü yeniden Allah’a çevirmemiz içindir. Samimiyet, kimsenin hiçbir zaman görmediği bir hayat değil, görülsek de görülmesek de doğru amacı koruma çabasıdır.

“Görünür olmak tek başına riya değildir; belirleyici olan, iyiliği Allah için mi yoksa insanların övgüsünü elde etmek için mi yaptığımızdır.”

TDV İslâm Ansiklopedisi, Riya — özetle

Başkasının niyetine ‘riyacı’ diye hükmedebilir miyiz?

Hayır; bir insanın kalbindeki asıl amacı kesin biçimde bilemeyiz. Birinin yardımını paylaşması, camide ön safta durması, Kur’an okuması veya dinî içerik üretmesi bize doğrudan ‘riyacı’ deme hakkı vermez. Davranışın yanlış bir yönünü somut delille eleştirebiliriz; fakat kişinin Allah katındaki niyetini bildiğimizi ileri süremeyiz. Böyle bir etiket hem suizana hem gıybete dönüşebilir.

Niyet konusunda en verimli bakış içe dönüktür: ‘Bu işi kimse bilmeseydi yine yapar mıydım? Beğeni gelmeyince niçin kırıldım? Övülünce davranışım değişti mi?’ Bu sorular başkasını yargılamak için değil, kendi kalbimizi eğitmek içindir. Birinin yaptığı görünür iyiliğin faydasını teslim ederken yöntemindeki mahremiyet, doğruluk veya kul hakkı sorununu da ölçülü ve adil bir dille konuşabiliriz.

Görünür yapılan her ibadet ve iyilik riya mıdır?

Cemaatle namaz, toplu ilim halkası, kamu yararına bağış kampanyası veya başkasına örnek olmak için paylaşılan faydalı bir tecrübe doğası gereği görünür olabilir. Görünürlük tek başına davranışı riyaya çevirmez. İyiliği teşvik etmek, hesap verebilirlik sağlamak veya bir ihtiyacı duyurmak meşru amaçlardır. Ancak fayda bahanesiyle ihtiyaç sahibinin yüzünü, adını ve mahrem bilgisini izinsiz yayımlamak ayrı bir ahlâk sorunu doğurur.

İyiliği gizlemek çoğu zaman ihlâs eğitimine yardımcı olur; yine de ‘gizli olan her zaman daha üstün, açık olan her zaman şüpheli’ diye mekanik bir kural kuramayız. Duruma, sorumluluğa ve muhtemel sonuca bakılır. Açıklamak başkalarını gerçekten iyiliğe çağırıyor mu, yoksa daha çok kişisel marka mı büyütüyor? Gizlemek bir hakkın hesabını vermeyi engelliyor mu? Niyetle birlikte yöntemi ve ortaya çıkan etkiyi de değerlendirmek gerekir.

Sosyal medyada gösteriş riski nasıl yönetilir?

Sosyal medya beğeni, görüntülenme ve takipçi sayısını sürekli görünür kıldığı için niyet muhasebesini zorlaştırabilir. İbadet anını, bağışı veya ziyaret edilen kutsal mekânı paylaşırken içerik gerçekten bilgi ve teşvik mi sunuyor, yoksa merkezde kendimizi mi tutuyoruz? Tek bir paylaşım üzerinden kesin hüküm verilemez; fakat tekrar eden davranışlarımızın bizi neye alıştırdığına dikkat edebiliriz.

Diyanet İşleri Yüksek Kurulu, sosyal medyada mahremiyetin, doğruluğun, insan onurunun ve kul hakkının korunmasını hatırlatır. Yardım paylaşımında ihtiyaç sahibini teşhir etmemek, ibadet sırasında başkasını izinsiz görüntülememek, dinî sözü etkileşim uğruna çarpıtmamak ve doğrulanmamış sevap vaatleri kullanmamak gerekir. Paylaşmadan önce kısa bir bekleme, metni yeniden okuma ve gereksiz kişisel ayrıntıyı çıkarma niyeti koruyan pratik adımlardır.

• İçeriğin faydasını tek cümlede açıklayamıyorsanız paylaşmayı erteleyin.
• Yüz, isim, konum, sağlık ve maddî durum gibi mahrem ayrıntıları izin olmadan yayımlamayın.
• Kamerayı iyilik yapan kişiden çok öğrenilecek bilgiye yöneltin.
• Beğeni sayısını sık kontrol etmenin niyetinizi ve huzurunuzu nasıl etkilediğini gözlemleyin.

İbadette ve iyilikte niyeti korumak için 7 adım

Niyet bir kez söylenip unutulan cümle değil, amelin başında, sırasında ve sonrasında yenilenebilen bir yöneliştir. İnsan başlangıçta samimi olduğu hâlde sonradan övgüye kapılabilir; başlangıçta karışık duygular taşıdığı hâlde kendini düzeltebilir. Bu dalgalanma yüzünden iyiliği bırakmak yerine kalbi eğitmek gerekir.

1. Başlamadan önce durun: Bu işi hangi iyiliği gerçekleştirmek ve kimin rızasını kazanmak için yaptığınızı adlandırın.
2. Kimse bilmese de sürdüreceğiniz en az bir küçük ibadet veya iyilik belirleyin.
3. Övgü geldiğinde nimeti Allah’tan bilin; kendinizi başkalarından üstün görmemeye dikkat edin.
4. Eleştiri veya ilgisizlik geldiğinde sırf görünür karşılık azaldı diye faydalı işi terk etmeyin.
5. Paylaşmanız gerekiyorsa kendinizi değil yöntemi, bilgiyi ve ihtiyacı merkeze alın.
6. Amel bittikten sonra sürekli alkış aramak yerine kabulünü Allah’tan dileyip yeni sorumluluğunuza geçin.
7. Akşam kısa muhasebede hem samimi anları hem düzeltmeniz gereken övgü arzusunu dürüstçe not edin.

‘Acaba riya mı oldu?’ vesvesesi ibadeti durdurmamalı

Samimiyet hassasiyeti bazen tekrarlayan bir şüphe döngüsüne dönüşebilir: Kişi niyetinden asla emin olamaz, yaptığı ibadeti sırf aklına riya ihtimali geldi diye tekrarlar veya görünür olmaktan kaçınmak için cemaatten ve faydalı işlerden uzaklaşır. Aklınıza istemeden gelen düşünce, tek başına seçilmiş bir niyet değildir. Şüpheyi kesin hüküm saymadan ibadeti usulüne uygun biçimde tamamlamak gerekir.

Riya korkusu yüzünden farzı, görevi veya insanlara yararlı işi bırakmak çözüm değildir. Niyeti kısa biçimde yenileyin; sonra sürekli iç kontrol yapmadan amele devam edin. Tekrar etme, teyit isteme ve kaçınma davranışları günlük hayatınızı belirgin biçimde bozuyorsa güvendiğiniz bir din görevlisiyle ve ruh sağlığı uzmanıyla görüşün. Profesyonel destek almak iman zayıflığı değildir.

Niyetimizde gösteriş fark edersek ne yapmalıyız?

Kendimizde gösteriş arzusu fark etmek umutsuzluk sebebi değil, düzeltme fırsatıdır. Önce hatayı dürüstçe kabul eder, Allah’tan bağışlanma diler ve niyetimizi yenileriz. Devam eden faydalı bir işi sırf insanlar gördü diye hemen yok etmek yerine yöntemini düzeltebiliriz. Gereksiz paylaşımı kaldırmak, mahremiyeti ihlâl ettiysek özür dilemek ve doğan zararı gidermek de tövbenin davranış boyutudur.

İnsanlardan övgü almak hoşumuza geldi diye bütün geçmiş ibadetlerimizin kesinlikle boşa çıktığına hükmedemeyiz; amellerin kabulünü Allah bilir. Bize düşen, kendimizi temize çıkarmadan fakat rahmetten de ümit kesmeden yeni bir samimiyet adımı atmaktır. Bir sonraki iyiliği gizli yapmak, benliği öne çıkaran dili sadeleştirmek ve hakkını ihlâl ettiğimiz kişiden helâllik istemek somut onarım yollarıdır.

Sonuç: İyiliği terk etmeden yönünü düzeltmek

Riya, ibadeti veya iyiliği insanların beğenisine yöneltme tehlikesidir; fakat görünür her davranış riya değildir. Başkasının kalbini yargılamak yerine kendi niyetimizi kontrol eder, gizli amellere yer açar ve gerektiğinde görünür iyiliğin yöntemini mahremiyet ile fayda ölçüsüne göre düzenleriz.

Bugün kimsenin bilmesine ihtiyaç olmayan küçük bir iyilik seçin. Görünür bir sorumluluğunuz varsa onu da bırakmayın; başlamadan önce niyetinizi yenileyip faydayı merkeze alın. Şüphe geldiğinde ibadeti tekrar tekrar bozmak yerine doğru usulle tamamlayın. İhlâs, kusursuz hissetmekten çok her seferinde yönünü Allah’a çevirmeyi öğrenmektir.