Sahâbe Kimdir? Peygamberimizi Gören Nesli Tanımak

Sahâbe kime denir?

Hadis âlimlerinin çoğunluğuna göre sahâbî, Peygamberimizi mümin olarak gören, onunla bir süre bulunan ve iman üzere vefat eden kişidir. Görüşmenin uzunluğu şart değildir; kısa bir karşılaşma da bu vasfı kazandırır. Çoğulu “sahâbe” ve “ashâb”tır.

Peygamberimizi görmeyip sahâbeyi gören nesle “tâbiîn”, onları gören nesle “tebeu’t-tâbiîn” denir. İlk üç neslin dinî ilimlerdeki ayrıcalıklı yeri, hadiste “en hayırlı nesil” olarak anılmalarıyla ilgilidir.

Sahâbenin sayısı hakkında kesin bir rakam verilemez; Vedâ Haccı’na katılanların sayısından hareketle on binleri bulduğu söylenir. Ancak bu kalabalığın büyük bölümü kaynaklarda isimleriyle geçmez. Hadis rivayetinde öne çıkanlar ise birkaç yüz kişidir; en çok hadis nakleden isimler arasında Ebû Hüreyre, Hz. Âişe ve Abdullah b. Ömer sayılır.

Muhâcirler ve ensar

Sahâbe iki büyük grupla anılır. Muhâcirler, inançları sebebiyle Mekke’den Medine’ye hicret edenlerdir; evlerini, mallarını ve akrabalarını geride bırakmışlardır. Ensar ise Medineli Müslümanlardır; gelenleri evlerine almış, mallarını paylaşmışlardır.

Kur’an bu iki grubu birlikte över. Kardeşleştirme (muâhât) uygulaması, İslâm toplumunun ilk sosyal dayanışma modelidir. Bugün infak ve yardımlaşma konuşulurken bu örneğin hatırlanması boşuna değildir: Paylaşmak, artan maldan değil, var olandan yapılmıştır.

Muhâcirlerin tavrı da ayrıca dikkat çekicidir. Kendilerine sunulan malı almak yerine çarşının yolunu sormaları ve kısa sürede kendi işlerini kurmaları, yardımın kalıcı bağımlılığa dönüşmemesi gerektiğini gösterir. Yardımlaşma, ihtiyaç sahibini ayağa kaldırdığı ölçüde tamamlanmış olur.

Ashâb-ı Suffe: ilk öğrenci yurdu

Mescid-i Nebevî’nin bitişiğinde, evi ve geçim imkânı olmayan sahâbîlerin kaldığı gölgelikli bir bölüm vardı. Burada kalanlara “Ashâb-ı Suffe” denir. Vakitlerini Kur’an öğrenmeye ve Peygamberimizi dinlemeye ayırdılar.

Suffe, İslâm eğitim tarihinin ilk halkası sayılır. Hadis rivayetinde öne çıkan bazı isimler burada yetişmiştir. Kıssanın bugüne bakan yönü açıktır: İlim, imkânı olanın değil, vaktini ona ayıranın işidir.

Suffe ehlinin geçimi, sahâbenin getirdiği hurma ve yiyeceklerle sağlanıyordu. Peygamberimiz kendisine gelen hediyeleri çoğu zaman onlarla paylaşır, sadaka gelirse doğrudan onlara gönderirdi. Bir toplumun ilim üretebilmesi için, ilimle uğraşanların geçim kaygısından bir ölçüde korunması gerektiği fikri de buradan doğmuştur.

“İnsanların en hayırlısı benim asrımda yaşayanlardır. Sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenlerdir.”

Buhârî, Fedâilü ashâbi’n-nebî 1; Müslim, Fedâilü’s-sahâbe 212

Dinin bize ulaşmasındaki rolleri

Kur’an’ın mushaf hâline getirilmesi, çoğaltılması ve hadislerin nakledilmesi sahâbe eliyle olmuştur. Bu yüzden hadis usulünde onların rivayetlerine özel bir güven duyulur; bu güvene “sahâbenin adaleti” denir ve kasıtlı yalan söylemedikleri kabul edilir.

Bu kabul, onların hata yapmaz olduğu anlamına gelmez. Sahâbe de insandır; içtihatlarında isabet de hata da olabilir. Ehl-i sünnet çizgisi, onları ne kusursuz ilan eder ne de sıradanlaştırır; hakkı teslim eder ve edebi korur.

Kur’an’ın toplanması sürecinde Zeyd b. Sâbit’in gösterdiği titizlik bu neslin çalışma anlayışını özetler. Yazılı bir parçayı kabul etmek için iki şahit aranmış, ezber tek başına yeterli sayılmamıştır. Bugün elimizdeki mushafın güvenilirliği, işte bu titizliğin ve onu sürdüren nesillerin eseridir.

Sahâbe arasındaki ihtilaflara nasıl bakılır?

Hz. Osman’ın şehâdetinden sonra yaşanan olaylar, sahâbe arasında ciddi ayrılıklara sebep olmuştur. Bu dönem hakkında konuşurken Ehl-i sünnetin benimsediği tutum bellidir: Meseleyi kesin hükümlere bağlamadan, saygılı bir dille anmak ve hükmü Allah’a bırakmak.

Peygamberimizin ashabı hakkında ağır konuşmayı yasaklayan uyarısı, bu edebin kaynağıdır. Tarihî tartışmaları bugünün kavgalarına malzeme yapmak, ne ilim ne de edeptir.

Bu tutumun pratik bir karşılığı vardır: On dört asır önce yaşanmış bir olay hakkında kesin hüküm vermek, bugün elimizde olmayan bir bilgiyi varmış gibi kullanmak demektir. Kaynaklar çelişkili rivayetler taşır ve tarafların niyetini bilmek mümkün değildir. Bu sebeple mesele, ilim ehline ve Allah’ın hükmüne bırakılır.

Bugüne düşen pay

Sahâbeyi tanımak, dinin havada asılı bir bilgi olmadığını görmektir. Kur’an bir topluluğun içinde indi, orada yaşandı ve oradan bize ulaştı. Bu neslin fedakârlığı olmasaydı elimizde ne mushaf ne de sünnet olurdu.

Sahâbe topluluğunun bir başka özelliği de çeşitliliğidir. İçlerinde tüccar da vardı çoban da, Mekkeli de vardı Habeşistanlı da, okuma yazma bileni de vardı bilmeyeni de. Bu çeşitlilik, İslâm’ın belli bir sınıfa ya da kültüre ait olmadığını gösteren en somut delildir.

Bugün için tek bir adım: Adını bildiğin ama hayatını bilmediğin bir sahâbînin biyografisini kaynaklı bir metinden oku. Tanıdıkça, taşıdıkları emanetin ağırlığı daha iyi anlaşılıyor.